مرز باریک میان معجزه و بیماری؛ بازخوانی سندروم های نادر در متون قدیمی و اساطیری - بهترین تور مسافرتی

ما در این پست، به بازخوانی پرونده های پزشکی پنهان در دل اسطوره ها می پردازیم. از سندروم هایی که باعث می شدند فرد خود را در دو مکان به صورت هم زمان ببیند تا اختلالاتی که حس بویایی یا بینایی فراواقعی ایجاد می کردند. آنالیز این پدیده ها نشان می دهد که مغز انسان، این پیچیده ترین ماشین هستی، چگونه می تواند مرز میان واقعیت ملموس و فانتزی های فکری را چنان کم رنگ کند که حتی منطقی ترین افراد نیز در برابر شکوه یک توهم، سر تبزرگ فرود آورند. با ما همراه باشید تا از زاویه ای نو به تاریخ نگاه کنیم؛ جایی که علم پزشکی، پرده از رازهای هزارساله برمی دارد.

1- صرع لوب تمپورال؛ کلید ورود به تالار مکاشفات

در بسیاری از متون کلاسیک، توصیف هایی علائم صرع لوب گیجگاهی (Temporal Lobe Epilepsy) وجود دارد. این نوع خاص از صرع، برخلاف صرع های بزرگ که با تشنج شدید همراه هستند، می تواند باعث ایجاد حالات شدید معنوی، احساس یگانگی با هستی و حتی شنیدن صداهای ماورایی شود. بیمار در این حالت ممکن است دچار هایپرگرافیا (Hypergraphia) شود؛ میلی مهارناپذیر به نوشتن متون طولانی و پیچیده.

تحقیقات نوین در حوزه نوروتئولوژی (Neurotheology) نشان می دهد که تحریک بخش های خاصی از مغز می تواند احساس حضور یک موجود برتر در اتاق را در فرد ایجاد کند. در متون اساطیری یونان و روم، هاتفانی که در غارهای تاریک پیشگویی می کردند، احتمالاً تحت تأثیر گازهای زیرزمینی و تحریک همین بخش های مغزی بوده اند. این افراد به علت ساختار عصبی متفاوتشان، واسطه ای میان جهانی فیزیکی و جهانی انتزاعی محسوب می شدند. اصلاح این باور که هر حالت غیرعادی لزوماً ریشه در ماوراءالطبیعه ندارد، قرن ها به طول انجامید.

2- سندروم آلیس در سرزمین عجایب؛ وقتی ابعاد جهان فرو می ریزد

سندروم آلیس در سرزمین عجایب (Alice in Wonderland Syndrome) تنها یک نام فانتزی نیست؛ بلکه یک اختلال ادراکی جدی است که در آن فرد اشیاء را بسیار کوچک تر (Micropsia) یا بسیار بزرگ تر (Macropsia) از حد واقعی می بیند. در بعضی روایات اساطیری، پهلوانانی ذکر شده اند که ناگهان کوه ها را مانند ریگ و دشمنان را مانند مورچه می تماشاد. این تغییر مقیاس که امروزه به اختلال در مسیرهای بینایی مغز نسبت داده می شود، در گذشته به عنوان قدرتی خدادادی برای غلبه بر ترس یا نشانه ای از عظمت روحی قهرمان تلقی می شد.

این سندروم معمولاً با میگرن یا عفونت های ویروسی در بچه ها مرتبط است، اما ردپای آن در توصیفات عرفانی از فنا شدن و تغییر ابعاد تن به وضوح دیده می شود. وقتی درک ما از فضا و زمان (Proprioception) دچار اختلال شود، مغز برای تفسیر این شرایط غیرعادی، شروع به داستان سرایی می نماید. برای یک زاهد در سده های میانی، کوچک شدن اتاق و بزرگ شدن دستانش نه یک سیگنال عصبی خطا، بلکه نشانه ای از حقارت جهان در برابر عظمت روح بود. این انطباق میان تجربه حسی خطا و تفسیر معنوی، یکی از زیباترین پارادوکس های تاریخ تکامل بشر است.

3- سندروم شارل بونه و رویت فرشتگان در تاریکی

افرادی که دچار افت شدید بینایی می شوند، گاهی با پدیده ای عجیب روبرو می شوند: مغز آن ها شروع به ساختن تصاویر بسیار شفاف و زنده از انسان ها، حیوانات یا موجودات عجیب می نماید تا خلاء ورودی های بینایی را پر کند. این حالت که سندروم شارل بونه (Charles Bonnet Syndrome) نام دارد، شرحی علمی برای بسیاری از رویت ها در دوران پیری شخصیت های تاریخی است. بیمار در این حالت کاملاً از سلامت عقل برخوردار است و می داند که این تصاویر واقعی نیستند، اما در جهانی باستان، این تصاویر به عنوان دیدار با ارواح گذشتگان یا مشاهده ملائک گزارش می شد.

-توهمات بینایی پیچیده بدون نقص عقلانی

-ارتباط مستقیم با تخریب سلول های شبکیه

-ساخت تصاویر مینیاتوری یا غول آسا به وسیله قشر بینایی

-تفاوت ماهوی با توهمات ناشی از اسکیزوفرنی

تفاوت ظریف این سندروم با بیماری های روانی در این است که فرد مبتلا، شخصیت خود را از دست نمی دهد و تنها نظاره گر یک تئاتر مغزی است. در متون مذهبی، گزارش هایی از پیران صومعه نشین وجود دارد که در اواخر عمر، در اتاق های تاریک خود با موجودات نورانی سخن می گفتند. تحلیل های پزشکی نشان می دهد که انزوای حسی (Sensory Deprivation) به همراه ضعف بینایی، محرک اصلی این تجربه بوده است. علم نوین به ما می آموزد که گاهی تماشا، نه از چشم، بلکه از عطش مغز برای خلق معنا سرچشمه می گیرد.

4- کاتاتونیا؛ انجماد میان دو جهان

در اسطوره های ملل مختلف، داستان هایی از افرادی وجود دارد که ناگهان مانند سنگ بی حرکت شده و برای روزها نه غذا می خورند و نه سخنی می گویند، اما پس از بیداری، از سفرهای دور و دراز روح خود خبر می دهند. این شرایط در روان پزشکی نوین تحت عنوان کاتاتونیا (Catatonia) مطالعه می شود. فرد در این حالت ممکن است در شرایطی نامناسب (Waxy Flexibility) ساعت ها ثابت بماند. در تاریخ، این حالت را خلسه عمیق یا سفر روحی می نامیدند و بدن بی حرکت فرد را ظرفی برای دریافت پیغام های غیبی می دانستند.

آنالیز های بالینی نشان می دهد که این بیماران علی رغم ظاهر منجمد، درونی بسیار پرتلاطم دارند و اغلب دچار اضطراب شدید یا افکار هذیانی هستند. با این حال، نگاه اسطوره محور به این بیماری، به فرد مبتلا جایگاهی مقدس می بخشید و او را از گزند مجازات های اجتماعی مصون می داشت. در واقع، جوامع سنتی تغییر نگاه به بیماری های روانی، ناخودآگاه راهکاری برای همزیستی با این بیماران پیدا نموده بودند؛ راهکاری که با ظهور مدرنیته و بیمارستان های روانی، جای خود را به انزوا و درمان های شیمیایی داد.

5- سندروم کاپگراس؛ جایگزینی نزدیکان با بدل های شیطانی

یکی از غریب ترین اختلالات شناسایی شده در روان پزشکی نوین، سندروم کاپگراس (Capgras Syndrome) نام دارد. در این شرایط، فرد به شدت معتقد است که یکی از نزدیکانش (معمولاً همسر یا والدین) با یک بدل دقیق و متظاهر جایگزین شده است. در فولکلور و باورهای محلی قرون وسطی، ریشه بسیاری از داستان های مربوط به همزادهای شیطانی یا موجودات تغییر شکل دهنده (Changelings) را می توان در این اختلال جدی عصبی جستجو کرد. زمانی که پیوند عاطفی میان سیستم شناسایی چهره و مرکز احساسات در مغز گسسته می شود، فرد چهره آشنا را می بیند اما احساس آشنایی نمی نماید؛ لذا مغز نتیجه می گیرد که این شخص حتماً یک غریبه در لباس آشناست.

در متون قدیمی، گزارش هایی از افرادی وجود دارد که ناگهان خانواده خود را تکفیر نموده و آن ها را موجوداتی اهریمنی نامیده اند که کالبد عزیزانشان را تسخیر نموده اند. این گسست ادراکی در گذشته اغلب با جن گیری یا طرد ابدی پاسخ داده می شد. امروزه می دانیم که این پدیده ناشی از آسیب به قشر شکمی بینایی یا قطع ارتباط با سیستم لیمبیک (Limbic System) است. تحلیل این سندروم نشان می دهد که هویت انسانی ما نه تنها بر اساس ویژگی های فیزیکی، بلکه بر پایه رشته های ظریف عصب شناختی است که تصویر را به احساس متصل می نمایند.

6- سندروم لهجه خارجی؛ وقتی زبان مادری غریبه می شود

تصور کنید در یک روستای دورافتاده در قرن دهم میلادی، فردی پس از یک ضربه به سر یا سکته مغزی، ناگهان با لهجه ای کاملاً متفاوت و بیگانه سخن بگوید. در جوامعی که ارتباطات محدودی داشتند، این پدیده که امروزه سندروم لهجه خارجی (Foreign Accent Syndrome) نامیده می شود، نشانه ای قطعی از تسخیر به وسیله ارواح بیگانه یا سفر پنهانی روح به سرزمین های دور تلقی می شد. بیمار در واقع لهجه جدیدی یاد نگرفته است، بلکه به علت آسیب به مراکز کنترل گفتار در نیمکره چپ مغز، آهنگ گفتار و نحوه ادای واکه های او به گونه ای تغییر می نماید که برای دیگران شبیه به یک لهجه خاص به نظر می رسد.

شاید نشنیده باشید:

نخستین مورد ثبت شده مدرن این سندروم در سال 1941 مربوط به زنی نروژی بود که در جریان بمباران دچار آسیب مغزی شد و با لهجه آلمانی صحبت می کرد؛ امری که باعث شد هموطنانش او را به جاسوسی متهم نمایند.

در اساطیر، این توانایی ناگهانی برای صحبت به زبان های دیگر گلاسولالیا (Glossolalia) یا زبان گشودگی نامیده می شد. در حالی که ریشه های مذهبی این پدیده به جذبه های معنوی بازمی شود، فرم کلینیکی آن نشان دهنده شنمایندگی ساختار زبان در فکر ماست. این سندروم به ما می آموزد که مفاهیمی مثل خود و میهن حتی در سطح لرزش تارهای صوتی نیز به سلامت سلول های خاکستری مغز وابسته اند و یک خطای کوچک بیولوژیک می تواند فرد را در میان قوم خود به یک غریبه تبدیل کند.

7- هیپراسپکتاتیو؛ بوی قدسی یا هذیان بویایی؟

در شرح حال بسیاری از قدیسان و عارفان، به رایحه خوش بهشتی اشاره شده است که در حضور آن ها استشمام می شد یا خود فرد آن را حس می کرد. از منظر نورولوژی، این پدیده می تواند با فانتوسمیا (Phantosmia) یا توهم بویایی مرتبط باشد. برخلاف سایر حواس، حس بویایی مستقیم ترین مسیر را به سیستم لیمبیک و مراکز حافظه و احساس دارد. تحریک غیرطبیعی پیاز بویایی (Olfactory Bulb) می تواند بوهایی را ایجاد کند که هیچ منبع خارجی ندارند؛ از بوی سوختگی (که معمولاً پیش عایدی تشنج است) تا رایحه های بسیار دلپذیر و گل مانند.

-ارتباط مستقیم حس بویایی با خاطرات دوردست

-احتمال وجود تومورهای کوچک در ناحیه انسولا (Insula)

-تفسیر فرهنگی رایحه (بوی خوش به عنوان برکت و بوی بد به عنوان حضور اهریمن)

-نقش تلقین گروهی در استشمام رایحه های جمعی در مکان های مقدس

وقتی یک شخصیت مذهبی از بوی خوش در میان بیابان سخن می گفت، پیروان او نیز تحت تأثیر قدرت تلقین (Suggestion)، همان رایحه را حس می کردند. این هم افزایی میان اختلال فیزیولوژیک فردی و باور جمعی، بستری برای شکل گیری معجزات بویایی در تاریخ فراهم نموده است. علم امروز به جای انکار این تجربیات، آن ها را به عنوان نمونه های درخشان از قدرت مغز در بازسازی واقعیت بر اساس انتظارات فکری مطالعه می نماید.

8- سندروم کوتارد؛ مردگانی که راه می روند

سندروم کوتارد(Cotard Delusion) که به وهم خودمرده پنداری نیز معروف است، شرایطی است که در آن بیمار باور دارد که مرده است، وجود ندارد،یا اندام های داخلی بدنش متعفن شده و از بین رفته اند. در تاریخ و متون اساطیری، ریشه بسیاری از داستان های مربوط به ارواح سرگردان در کالبد زنده یا نفرین شدگان ابدی را می توان در این بیماری یافت. فرد مبتلا ممکن است از غذا خوردن امتناع کند چون معتقد است مرده ها غذا نمی خورند یا حتی از پلیس بخواهد او را به قبرستان ببرد.

این اختلال معمولاً با افسردگی های بسیار شدید یا آسیب های عصبی همراه است و باعث می شود فرد پیوند خود را با مفهوم حیات از دست بدهد. در سده های گذشته، این افراد را یا معجزه ای وارونه می تماشاد که مجازات الهی بر آن ها فرود آمده و یا آن ها را زامبی های واقعی می پنداشتند. نکته تکان دهنده این است که مغز در این حالت، علی رغم تمام شواهد فیزیکی مبنی بر زنده بودن، چنان حکم قدرتمندی بر نیستی صادر می نماید که منطق در برابر آن رنگ می بازد. این سندروم مرز باریک میان هستی شناسی فلسفی و عملکرد انتقال دهنده های عصبی را به چالش می کشد.

9- پایکوبی مانیایی؛ اپیدمی هایی که کلیسا را به لرزه درآورد

در اواخر قرون وسطی، گزارش های متعددی از پدیده ای به نام طاعون پایکوبی (Dancing Plague) ثبت شده است که در آن صدها نفر به طور ناگهانی در خیابان ها شروع به پایکوبییدن می کردند تا زمانی که از فرط خستگی یا ایست قلبی جان می سپردند. در آن موقع، این رفتار را یا مجازاتی از سوی قدیسان (مانند سانت ویتوس) و یا نوعی جن زدگی جمعی می دانستند. امروزه تحلیلگران تاریخ پزشکی معتقدند این پدیده ترکیبی از مسمومیت با قارچ ارگوت (Ergotism) و اختلال تبدیلی جمعی (Mass Psychogenic Illness) بوده است. قارچ ارگوت که روی غلات رشد می نماید، حاوی ترکیباتی مشابه LSD است که می تواند باعث تشنج، توهم و حرکات غیرارادی شود.

یک نکته کنجکاوی برانگیز:

قارچ ارگوت علاوه بر ایجاد توهم، باعث انقباض شدید عروق می شود که در گذشته به آن آتش مقدس می گفتند؛ زیرا بیمار احساس می کرد اندام هایش در حال سوختن در آتش غیبی هستند.

تلفیق این مسمومیت بیولوژیک با فشارهای روانی ناشی از قحطی و بیماری، منجر به بروز رفتارهایی می شد که کاملاً از کنترل اراده خارج بود. در متون اساطیری، این حرکات موزون مهارناپذیر اغلب به ایزدان باروری یا خشم طبیعت نسبت داده می شد. اما آنالیز های نوین نشان می دهد که چگونه یک آلودگی ساده در نان مصرفی مردم، می تواند کل ساختار اجتماعی یک شهر را به هم ریخته و روایتی ماورایی در تاریخ خلق کند. این واقعه نمونه ای کلاسیک از تبدیل یک بحران پزشکی به یک حماسه یا فاجعه مذهبی است.

10- بختک؛ دیدار با کابوس های شبانه در مرز بیداری

تقریباً در تمام فرهنگ ها، موجودی اهریمنی وجود دارد که شب ها روی سینه افراد می نشیند و راه نفس آن ها را بند می آورد.توصیف های دقیقی از فلج خواب (Sleep Paralysis) در متون قدیمی وجود دارد. در این حالت، مغز بیدار شده است اما بدن هنوز در مرحله REM (حرکات سریع چشم) به جای مانده و فلج عضلانی ناشی از خواب هنوز از بین نرفته است. ناتوانی در حرکت، همراه با توهمات شنیداری و بینایی ناشی از ورود رویا به بیداری، تجربه ای وحشتناک ایجاد می نماید که به راحتی با مفاهیم متافیزیکی تفسیر می شود.

تحقیقات نوین نشان می دهد که در حین فلج خواب، آمیگدال (Amygdala) که مرکز ترس در مغز است، به شدت فعال می شود. این فعالیت باعث می شود مغز برای منطقی کردن احساس فلج بودن، تصویری از یک متجاوز یا موجود ترسناک را در اتاق بازسازی کند. در متون قدیمی، این لحظات را زمان آزمایش ایمان یا حمله شیاطین می دانستند. درک فیزیولوژی خواب به ما یاری می نماید تا بفهمیم چرا این معجزه منفی یا شر مطلق، در واقع تنها یک ناهماهنگی زمانی میان سیستم های مختلف مغز است که در شرایط استرس یا بی خوابی تشدید می شود.

11- فوتوپسی؛ جرقه های نورانی در مسیر دمشق

بسیاری از تحولات بزرگ تاریخی با توصیف یک نور بزرگ شروع شده اند که فرد را از اسب به زمین انداخته یا او را برای مدتی نابینا نموده است. در چشم پزشکی و نورولوژی، پدیده ای به نام فوتوپسی (Photopsia) وجود دارد که در آن فرد در میدان بینایی خود جرقه ها، نورهای درخشان یا اشکال هندسی می بیند. این پدیده می تواند ناشی از جداشدگی شبکیه، میگرن های شدید یا تحریک قشر بینایی در اثر ضربه به سر باشد. پیوند زدن این تجربه فیزیکی با یک تحول درونی، مسیری است که بسیاری از شخصیت های تاثیرگذار تاریخ طی نموده اند.

تجربه نور به علت بار نمادین مثبت در فکر بشر، همیشه به عنوان نشانه ای از راهنمایی تلقی شده است. اما جالب است که بدانیم تحریک الکتریکی بخش های خاصی از مغز در حین جراحی، دقیقاً همین احساس درک نور مطلق را در بیماران ایجاد می نماید. این بدان معنا نیست که تجربیات معنوی بی ارزش هستند، بلکه نشان می دهد که مغز برای انتقال مفاهیم متعالی، از ابزارهای بیولوژیک خود استفاده می نماید. مرز میان یک اختلال در شبکیه و یک مکاشفه تاریخی، گاهی تنها به قدرت تاویلی بستگی دارد که فرد و جامعه به آن پدیده می بخشند.

شما در خصوص این مرز باریک چه فکر می کنید؟

آیا تا به حال تجربه ای داشته اید که مرز میان واقعیت و فکر در آن کم رنگ شده باشد؟ یا داستانی اساطیری شنیده اید که با علم امروز قابل شرح باشد؟ نظرات و دیدگاه های ارزشمند خود را در بخش کامنت ها با ما به اشتراک بگذارید تا این تبادل نظر را با هم ادامه دهیم.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

اخلاقیات طنز در پزشکی؛ مرز باریک میان درمان، درد و احترام

تفاوت گیلن باره و CIDP؛ تشخیص مرز باریک میان فلج حاد و ناتوانی مزمن

خلاصه داستان کوتاه بخش ششم - نوشته آنتون چخوف | مرز باریک میان عقل و جنون

روایت زندگی الیوت با سندروم کلاین-لوین؛ تجربه ای نادر از خواب های بی انتها

هوش مصنوعی و بازکاربرد داروهای قدیمی؛ آینده درمان بیماری های نادر

نخستین مسافر میان ستاره ای؛ بازخوانی پرونده مرموز اوموآموا و شگفتی های فضا